Nooit meer Auschwitz?

In het grote geheel zijn wij aan elkaar gelijk, zijn wij elkaar, zijn wij alles. Pas als dat besef kan doordringen, is 'Nooit meer Auschwitz' echt werkelijkheid geworden.

Op 27 januari 2010 was het op de dag af 65 jaar geleden dat Auschwitz-Birkenau werd bevrijd.

Ik loop door het Wertheimpark in Amsterdam naar het Spiegelmonument, dat bestaat uit liggende gebroken spiegels. Zij weerspiegelen de lucht, gebarsten, nooit meer gaaf. Ook nu weer raakt de simpele én harde waarheid van dit monument mij.

Vandaag zijn de spiegels bedekt door sneeuw. Op een paar plaatsen is het verstoven of weggeveegd. De barsten steken rauw af. Ik leg mijn witte roos neer en kijk naar de woorden NOOIT MEER AUSCHWITZ. Voor mijn ogen vormt zich langzaam een vraagteken. Ik knipper het weg, maar ieder jaar neemt mijn onrust toe.

Het ging heel geleidelijk. Niet van de ene dag op de andere. Het was een wig die langzaam werd gedreven tussen hun 'ons soort mensen' en joden. Een zondebok was geboren. Hij had geen naam en geen gezicht, hij was 'de jood'. Het begon met woorden, zin na zin, argument na argument. En het werd herhaald, vaak herhaald. Het werd zo vanzelfsprekend gebracht dat er geen speld tussen te krijgen was. Het werd een gegeven. Toen kwamen de maatregelen, de gele ster, de getto's, de deportaties ..... stap voor stap. De volgende steeds een logisch gevolg van de voorgaande. Gerechtvaardigd ook, want het ging om 'de jood', niet om een medemens. Het eindigde in een Endlösung op ongekende schaal.

Vijfenzestig jaar later ervaar ik een groeiend onbehagen. Soms hoor ik stemmen op televisie die met agressieve drammerigheid verkondigen dat 'ons soort mensen' beter is dan anderen. Dat anderen de oorzaak zijn van fundamentele problemen. Steeds vaker zie ik ogen waarin fanatisme brandt en agressie jegens die anderen.

Woorden, zin na zin, argument na argument. Het wordt herhaald, vaak herhaald.

De nieuwe zondebok heeft geen naam, geen gezicht, hij is 'de migrant', 'de allochtoon', 'de moslim' en opnieuw 'de jood'.

Die stemmen vinden gehoor, die ogen vinden weerklank. De polls bewijzen hun verontrustend gelijk. Zij zijn op weg naar functies met invloed op bestuur en regelgeving. Het klinkt als de echo van een oud geluid.

Wat hier aan het gebeuren is, is een uitvloeisel van polariserend denken, van wij en zij, van meer en minder waard.

Een overlevende van Auschwitz riep dit jaar tijdens de herdenking in Polen op tot medeleven met en begrip voor onze medemens, ook wanneer die een andere geloofsovertuiging of manier van leven heeft. Want alleen dat kan leiden tot een wereld in vrede.

Medeleven met onze medemens, ligt het eigenlijk niet ontzettend voor de hand?

Mijn oma zei vroeger al tegen mij: 'Meisje, wat gij niet wilt dat u geschiedt, zo doe dat ook een ander niet'. De Bijbel zegt 'Hebt uw naaste lief gelijk u zelf'.

Zegswijzen die getuigen van grote wijsheid en voortvloeien uit de kosmische werkelijkheid dat er geen verschil is tussen ik en jij. In het grote geheel zijn wij aan elkaar gelijk, zijn wij elkaar, zijn wij alles. Pas als dat besef kan doordringen, zullen er geen zondebokken meer nodig zijn en komt een vreedzame en tolerante samenleving binnen handbereik.

Pas dan is 'Nooit meer Auschwitz' echt werkelijkheid geworden.

Martha Rijkmans(c)

januari 2010